Τετάρτη, 5 Μαρτίου 2014

Βαρλάγκας Παναγιώτης - Η φορολογική Αρχή της Γενικής Ωφελείας, οι "Φόροι υπέρ Τρίτων" και το Οθωμανικό Ocaklık

Κατά τους Φορτσάκη και Σαββαΐδου ("Φορολογικό Δίκαιο", 4η έκδοση, Νομική Βιβλιοθήκη, 2013, παρ. 23) "[ο] φόρος ως βάρος γενικής θυσίας καταβάλλεται για την κάλυψη των κρατικών δαπανών και αποτελεί γενικό τρόπο επιμερισμού του κόστους παραγωγής των [δημοσίων] αγαθών και υπηρεσιών". Αυτόθι (παρ. 24) δε, σημειώνεται ότι "[α]πό τη Γαλλική Επανάσταση επικράτησαν αντιλήψεις [...] σύμφωνα με τις οποίες ο φόρος αποτελεί το αντάλλαγμα για το σύνολο των δημοσίων υπηρεσιών που παρέχει το κράτος στους φορολογουμένους."


Μάλιστα, στην Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη που τέθηκε επικεφαλής του (δεύτερου) Γαλλικού Συντάγματος της 24/6/1793, και δη στο άρθρο 20 αυτής, ορίζεται ρητώς ότι "[n]ulle contribution ne peut être établie que pour l'utilité générale" ("κανένας φόρος δεν δύναται να θεσπισθεί παρά για την γενική ωφέλεια". (http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/francais/la-constitution/les-constitutions-de-la-france/constitution-du-24-juin-1793.5084.html)
Τα πρώτα γαλλικά Συντάγματα είχαν, ως γνωστόν, επηρεάσει και τους συντάκτες των Συνταγμάτων της Ελληνικής Επαναστάσεως, εξ ου και στην παρ. η' του πρώτου ελληνικού Συντάγματος, τουτέστιν του Συντάγματος της Επιδαύρου της 1/1/1822, ορίζεται ότι "[ό]λαι αι εισπράξεις πρέπει να διανέμονται δικαίως εις όλας τας τάξεις και κλάσεις των κατοίκων καθ' όλην την έκτασιν της Ελληνικής Επικρατείας", στο δε Σύνταγμα του Άστρους του επόμενου έτους 1823, η αντίστοιχη παρ. ζ' προσέθεσε στο κριτήριο της δικαιοσύνης και εκείνο της αναλογικότητας, διαμορφούμενο ως εξής: "Όλαι αι εισπράξεις πρέπει να διανέμονται δικαίως, και αναλόγως  εις όλους τους κατοίκους της Επικρατείας [...]".
Η αναλογικότητα της διανομής των (φορολογικών) εισπράξεων σε όλους τους κατοίκους, ορίσθηκε με το άρθρο 10, εδ. α' του Συντάγματος της Τροιζήνας ότι είναι περιουσιακή ("Αι εισπράξεις διανέμονται εις όλους τους κατοίκους της Επικρατείας δικαίως, και αναλόγως της περιουσίας εκάστου.").
Με την εισαγωγή το 1844 του πρώτου Συντάγματος του ελληνικού κράτους, το οποίο ως πρότυπά του έλαβε το πρώτο βελγικό Σύνταγμα του 1831 καθώς και τον γαλλικό Συνταγματικό Χάρτη του 1830, τα περί φορολογίας καθοριζόμενα (άρθρο 3: "Οι Έλληνες [...] συνεισφέρουσιν αδιακρίτως εις τα δημόσια βάρη, αναλόγως της περιουσίας των [...]") ελήφθησαν verbatim από το άρθρο 2 του ως άνω γαλλικού Συντακτικού Χάρτη του 1830 ("Ils contribuent indistinctement, dans la proportion de leur fortune, aux charges de l'Etat."). Η νέα αυτή διατύπωση που έστρεψε την βαρύτητα από την καθολική και αναλογική διανομή των εισπραχθέντων φόρων στην καθολική και αναλογική συλλογή τους (αν και το πνεύμα της Γαλλικής Επαναστάσεως και της εξ αυτής καθιδρυθείσας νέας τάξεως, ασφαλώς εμπεριέχει και την αρχή της γενικής ωφελείας, η οποία επιτυγχάνεται μέσω της συλλογής των φορολογικών εσόδων  σε έναν κεντρικό "κορβανά" και την στην απ' εκεί δίκαιη και αναλογική διανομή τους σε όλους (ανεξαρτήτως τάξεως, κλάσεως ή γεωγραφικής τοποθεσίας) πολίτες).
Συνεπώς, με το Σύνταγμα του 1844 η αρχή της γενικότητας της διανομής των φόρων μέσω του κεντρικού κρατικού προϋπολογισμού, και κατ' αντίθεση προς τα επαναστατικά Συντάγματα, δεν έλαβε ρητή συνταγματική περιωπή, γεγονός που επέτρεψε παρ' ημίν την υιοθέτηση (σε ευρεία κλίμακα) του θεσμού τψν φόρων υπέρ τρίτων, όπου για το φορολογικό έσοδο ορίζεται στην πηγή (κατά τη συλλογή του) και ο (ειδικός) λήπτης αυτού. Έτσι, ενώ "ο ταμιευτικός σκοπός του φόρου εκλαμβάνεται με την έννοια ότι ο φόρος πρέπει να παρέχεται στο Δημόσιο αόριστα υπέρ των σκοπών του γενικά[, υφίσταται] το ιδιαίτερα εξαπλωμένο στην Ελλάδα και αλλού φαινόμενο των προορισμένων σε ειδικούς σκοπούς φόρων, των "φόρων υπέρ τρίτων", που είναι γνωστοί και ως [...] "παραφορολογικές" επιβαρύνσεις" (Φορτσάκης και Σαββαΐδου, op. cit., παρ. 38).
Γιατί όμως, το φαινόμενο του φόρων υπέρ τρίτων είναι τόσο εκτεταμένο στην χώρα μας; Τολμούμε να εικάσουμε ότι, παρ' όλες τις επιρροές από τη Γαλλία ιδίως κατά το προεπαναστατικό και επαναστατικό διάστημα, είτε μέσω των Ελλήνων λογίων, εμπόρων και άλλων οι οποίοι είχαν "μυηθεί" στο πνεύμα της Διαφωτισμού, η συντριπτική πλειονότητα των Ελλήνων ευρισκόμενη για 3, 4 ή 5 αιώνες υπό τον οθωμανικό ζυγό είναι εύλογο να είχε εθισθεί σε πολλές από τις συνήθειες και τον εν γένει τρόπο σκέψεως του δυνάστη τους (μάρτυρας αψευδής της εν λόγω επιρροής τα κατάλοιπα στην ελληνική γλώσσα άτι, αγιάζι, άντε, ... - επώνυμα, τοπωνύμια κ.τ.τ.)
Μελετώντας το πολύ ενδιαφέρον πόνημα του Κ. Καμπουρίδη "Η νεότερη Ελλάδα μέσα από οθωμανικές αρχειακές πηγές: Οικονομία, Θεσμοί και Κοινωνία στη Θεσσαλία του 17ου αιώνα", Εκδ. Οίκος Αντ. Σταμούλη, Θεσ/νίκη, 2009 (προσαρμογή της διδακτορικής διατριβής του συγγραφέως στο ΑΠΘ το 2000, βασισμένη επί έρευνας της οθωμανικής αρχειακής συλλογής της Θεσσαλίας που φυλάσσεται στα ΓΑΚ ν. Κοζάνης) αβίαστα διακρίνω μεγάλες ομοιότητες μεταξύ του νεοελληνικού "φόρου υπέρ τρίτων" και του οθωμανικού ocakIık ("[τ]ο σύστημα της μακροχρόνιας ανάθεσης εσόδων, ιδίως έκτακτων φόρων όπως ο avarız, για την ενίσχυση κρατικών οργανισμών όπως τα Ναυπηγεία και τα Μαγειρεία" - Καμπουρίδη, op. cit., σελ. 626).
Συγκεκριμένα, στο οθωμανικό κράτος οι φόροι υπήγοντο σε δύο μεγάλες κατηγορίες: τους θρησκευτικούς ή ιερούς (şeri), οι οποίοι προβλέπονταν από τον ισλαμικό ιερό νόμο (Σαρία) και τους εθιμικούς (örfî), οι οποίοι επιβάλλονταν με διαταγή του Σουλτάνου και δικαιολογούνταν από την "απόλυτη θέλησή του" (örf) ή από παλαιά συνήθεια.
Οι έκτακτοι φόροι επιβλήθηκαν για πρώτη φορά την εποχή του Βαγιαζήτ Β' (1481-1512) και στην κατηγορία αυτή ανήκαν περίπου 97 φόροι (λιγότεροι πάντως από τους υφιστάμενους φόρους υπέρ τρίτων στην Ελλάδα του 2014!) Παραθέτω ενδεικτικά δύο (2) χαρακτηριστικές τέτοιας μακροχρόνιας αναθέσεως εσόδων υπέρ ορισμένων σκοπών:
* Bedel-i tabhiye-i peksimad ("αντίτιμο για το ψήσιμο του παξιμαδιού"): Ο φόρος αυτός επιβαλλόταν στο σαντζάκιο Τρικάλων (το οποίο κατελάμβανε όλη τη σημερινή Θεσσαλία, Πιερία, Ευρυτανία και Δομοκό) και ήταν ocaklık για τον εφοδιασμό του αυτοκρατορικού ναυστάθμου (tersane-i amire - πρβλ. και "ταρσανάς"), δηλ. του Οθωμανικού αυτοκρατορικού Ναυτικού, με παξιμάδι (!).
Ordu bedeli (ή ordu akçesi): Ήταν φόρος που κατέβαλλε η τάξη των τεχνικών της πόλεως της Λάρισας (τότε: Yenişehir) συνήθως κάθε χρόνο. Ήταν ocaklık του αυτοκρατορικού ναυστάθμου, και ως τέτοιο διετίθετο αποκλειστικώς προς το σκοπό εξυπηρετήσεως αναγκών του Οθωμανικού αυτοκρατορικού Ναυτικού, και εν προκειμένω για την πληρωμή των κωπηλατών του (kürekçi). Εισπραττόταν συνήθως κατ' έτος, και, όπως και στην περίπτωση του bedel-i tabhiye-i peksimad, τη διαδικασία εισπράξεως του φόρου εκκινούσε ο emin του Ναυστάθμου.
Η διαδικασία συγκεντρώσεως ενός ocaklık είχε ως εξής:
* Ο επιφορτισμένος με το έργο της εισπράξεως του φόρου αυτού αξιωματούχος (emin, ήτοι ο επιστάτης της δικαιούχου υπηρεσίας) απέστελλε σφραγισμένο υπόμνημα (tezkere) στην πρωτεύουσα του οικείου eyalet (για το eyalet της Ρούμελης, το οποίο περιελάμβανε αρχικά το μεγαλύτερο μέρος των Βαλκανίων, η πρωτεύουσα ήταν η Αδριανούπολη), αιτούμενος την είσπραξή του.
* Οι απεσταλμένοι (mübaşir) συγκέντρωναν τον φόρο με την επίδειξη έγκυρου αντιγράφου από το οικείο κατάστιχο του Γραφείου ονόματι mevkufat του Τμήματος Οικονομικών, επικουρούμενοι προς το σκοπό της συλλογής του φόρου από το κατά τόπον αρμόδιο ιερό δικαστήριο.
* Τα συλλεγέντα ποσά παρεδίδοντο στον emin της δικαιούχου υπηρεσίας, ο οποίος και εξέδιδε το σχετικό πιστοποιητικό (temessük) παραδόσεως των ως άνω χρηματικών ποσών και καταχωρίσεως στο οικείο κατάστιχο εσόδων-εξόδων.
Ας παραθέσουμε παρακάτω επιγραμματικώς όλα τα ocaklık που μνημονεύονται στις πράξεις των οθωμανικών κωδίκων του καζά (:ιεροδικαστικής περιφέρειας) Λάρισας και Φαναρίου (Yenişehir-Fenâr kazası) που μετέφρασε ο Καμπουρίδης και τα οποία ανάγονται στις χρονικές περιόδους 1662-1667 και 1676-1678 (Ο τότε καζάς Λάρισας και Φαναρίου γεωγραφικώς αντιστοιχεί περίπου στην περιοχή που περιλαμβάνει τις πρώην επαρχίες Λάρισας, Τυρνάβου και Αγιάς του νομού Λάρισας, την πρώην επαρχία Βόλου του νόμου Μαγνησίας, τον νόμο Καρδίτσας και τον νομό Ευρυτανίας) - εντός παρενθέσεως η ένδειξη του ιεροδικαστικού κώδικα και της εγγραφής:
  • Φόρος avarız των ραγιάδων του χωριού Μικρός Άγιος Γεώργιος Αγράφων: ocaklık για το λινό ύφασμα των Γενιτσάρων της Υψηλής Πύλης (4/4, 4/5, 5Α/52)
  • Ο κεφαλικός φόρος των τάξεων  των "απίστων" που υπάγονταν στα κατάστιχα των βιλαετίων Λάρισας, Φαναρίου και Αγράφων: ocaklık για την αξία του πρόβειου κρέατος του αυτοκρατορικού Μαγειρείου - για τον λόγο αυτόν η είσπραξή του ανετίθετο στον kasab-bası (τον... επικεφαλής των χασάπηδων! - δηλ. η είσπραξη του φόρου ήταν αρμοδιότητα του υπέρ ου) (4/67, 4/68, 5Α/87, 5Β/90, 5Β/91, 5Β/92)
  • Ο φόρος προβάτων μεγάλων κοπαδιών (celebkeşan) ορισμένων χωριών του καζά Λάρισας: ocaklık για τον εφοδιασμό των Γενιτσάρων της Υψηλής Πύλης με βαμβακερό ύφασμα (4/121)
  • Ο κεφαλικός φόρος των χωριών Πετρίλο και Βλάσι (Αγράφων αμφότερα): ocaklık για τον εφοδιασμό με κερί του αυτοκρατορικού Μαγειρείου (4/166)
  • Καζάδες Λάρισας-Φαναρίου και Τυρνάβου: ocaklık για υφάσματα και υπορράμματα για τους Γενιτσάρους της Υψηλής Πύλης (4/225, 5Α/147)
  • Καζάς Λάρισας: ο φόρος ordu akçesi (: ocaklık υπέρ του αυτοκρατορικού Ναυστάθμου) (4/232)
  • Ο avarız από το Σαντζάκιο Τρικάλων: ocaklık για το πεδίο εξασκήσεως των Γενιτσάρων της Υψηλής Πύλης στην Κων/πολη (και γι' αυτόν τον λόγο η είσπραξή του ανετίθετο στους... χασάπηδες των τόπων εκγυμνάσεως!) (5Α/54, 5Β/173)
  • Ο φόρος bedel-i tabhiye-i peksimad στους καζάδες Λάρισας και Φαναρίου, Φαρσάλων (Çatalca), Αλμυρού, Βελεστίνου και Πλαταμώνα: ocaklık υπέρ του αυτοκρατορικού Ναυστάθμου (και μάλιστα εθεωρείτο ότι "η υπόθεση αυτή είναι από τις πιο σημαντικές του αυτοκρατορικού Στόλου") (5Α/75, 5Α/193, 5Β/57)
  • Ο κεφαλικός φόρος των χωριών Σμόκοβο και Βράχα (Αγράφων αμφότερα): ocaklık για τον εφοδιασμό με ξυλεία του αυτοκρατορικού Μαγειρείου (5Β/121)
  • Ο κεφαλικός φόρος και ο φόρος ispence των Εβραίων στο Σαντζάκιο Θεσσαλονίκης και αλλού (π.χ. Καζάδες Λάρισας και Τρικάλων): ocaklık για τον εφοδιασμό των Γενιτσάρων της Υψηλής Πύλης με τσόχα. Γι' αυτό και η είσπραξή τους ανετίθετο στον συλλέκτη της τσόχας (çuka muhassılı) (5Β/166)
Συγκρίνοντας με τους μνημονευόμενους στο ρεπορτάζ της Καθημερινής της 9/9/2013 "Από κόσκινο για κατάργηση οι 199 φόροι υπέρ τρίτων" (των Πρ. Χατζηνικολάου, Σ. Νίκα - http://www.kathimerini.gr/4dcgi/_w_articles_kathremote_1_08/09/2013_517746 ) φόρους υπέρ τρίτων όπως:
* Την απόδοση των αζήτητων κερδών από τις ιπποδρομίες στο Ταμείο Πρόνοιας των Αστυνομικών Υπαλλήλων
* Την απόδοση 2 ευρώ από κάθε άδεια γάμου και διαζυγίου υπέρ της Αποστολικής Διακονίας της Εκκλησίας της Ελλάδος
* Την απόδοση 0,01 ευρώ για κάθε 170 χιλιόγραμμα παραγόμενης μπύρας στο Επικουρικό Ταμείο Χημικών

είναι εύλογο να αναρωτηθεί κάνεις εάν με τους 199 φόρους υπέρ τρίτων, είμαστε πιο κοντά στο γαλλικό πρότυπο αστικού κράτους ή στα οθωμανικά πρότυπα φορολογικής διοικήσεως.